LAND ART MUSIC
In 2022 kreeg Black Pencil van Provincie Flevoland de opdracht om de muzikale invulling te verzorgen van de heropening van vier landschapskunstwerken die destijds (gedeeltelijk) waren gerestaureerd: De Groene Kathedraal in Almere, Sea Level en Aardzee in Zeewolde en Observatorium in Lelystad.
Voor deze bijzondere gelegenheid nodigde het ensemble vier vooraanstaande componisten Caliope Tsoupaki, Yannis Kyriakides, Aart Strootman en Meriç Artaç uit om zich door de kunstwerken en hun omgeving te laten inspireren. Black Pencil bezocht samen met de componisten de locaties, waar zij wandelden, observeerden en ideeën uitwisselden om de unieke sfeer en energie van elke plek te ervaren.
Bij de heropening van elk kunstwerk presenteerde Black Pencil een concert waarin kunst, natuur en muziek samenkwamen. De nieuwe composities beleefden daarbij hun première op de locatie waarvoor zij waren geschreven.
Deze muziek is te beluisteren op Black Pencil's cd 'INTO SPACE'.
Muziek voor álle land art kunstwerken in Provincie Flevoland
Voortbouwend op het succes van het project uit 2022 startte in 2026 de tweede fase. Opnieuw nodigde Black Pencil componisten uit om nieuwe werken te creëren, geïnspireerd door de unieke landschapskunst van Flevoland. De reeks is nu compleet. Er zijn nu composities voor alle tien iconische kunstwerken in provincie Flevoland.
De nieuwe composities (2026) zijn gebaseerd op deze kunstwerken:
Exposure, Polderland Garden of Love and Fire, PIER+HORIZON, Engelen/Angels, Riff, PD#18245 en Deltawerk //. De deelnemende componisten zijn Anthony Fiumara (Exposure), Renske Vrolijk (Shard), Aart Strootman (Pier+Horizon), Peter Vigh (Riff, PD#18245), Celia Swart (Deltawerk//) en Mayke Nas (Engelen/Angels).
Net als in de eerste fase van het project bezochten de componisten de kunstwerken op locatie om de omgeving, geschiedenis en sfeer van elke plek te ervaren. Hun nieuwe composities vormen een muzikale reflectie op deze bijzondere locaties, waar kunst, landschap en cultuur samenkomen.
De composities zijn voor en in opdracht van Black Pencil geschreven en mede mogelijk gemaakt door Fonds Podiumkunsten. Regelmatig gaan stukken in première op de locaties die als inspiratiebron dienden. Zo ontstaat een unieke ontmoeting tussen muziek, natuur en beeldende kunst. Eerstvolgende buitengewone concerten op 29 en 30 augustus!
Verwacht: nieuwe cd 'HYPER NATURE' met alle land art music van Black Pencil.
DE GROENE KATHEDRAAL
INTO SPACE (2022), Calliope Tsoupaki
De Groene Kathedraal (1996) is een prachtig concept van Marinus Boezem. Een levensgrote replica van de gotische kathedraal Notre-Dame van Reims waarin Italiaanse populieren de plattegrond vormen. "Mijn bezoek aan De Groene Kathedraal was een heel mooie ervaring. Toen ik door het landschapskunstwerk wandelde werd ik oprecht geëmotioneerd. Ik was niet alleen geraakt door het kunstwerk zelf, maar ook door de locatie, omringd door een autoweg, fietspad en nieuwe woonwijk. Alles in harmonie." De compositie heet ook ‘Into Space’.
Werelpremière 4 juni 2022, De Groene Kathedraal - Almere / Land Art Weekend. 'Into Space' is geschreven voor Ensemble Black Pencil in opdracht van Provincie Flevoland.
Foto De Groene Kathedraal: Gert Schutte
Foto C. Tsoupaki: Michiel van Nieuwkerk
OBSERVATORIUM
OBSERVATORY (2022), Yannis Kyriakides
Observatorium (1977) van Robert Morris is een werk over het verstrijken van de tijd. "Toen mij werd gevraagd om een muziekstuk te componeren als reactie op dit monumentale werk, was mijn eerste vraag: hoe kan ik in enkele minuten een werk uitdrukken dat verwijst naar die onmetelijkheid van tijd?" De basis van mijn stuk is een periodiek elektronisch geluid dat aansluit bij de cycli van de turbines die de locatie omringen. Hieroverheen weerspiegelen cycli van uitzettend en samentrekkend harmonisch materiaal de seizoenscycli, en elk instrument smeedt daarin zijn eigen individuele elastische tijd.
Werelpremière 17 juni 2022, Observatorium - Lelystad / Sunsation Festival. 'Observatory' is geschreven voor Ensemble Black Pencil in opdracht van Provincie Flevoland.
Foto Observatorium: Gert Schutte
POLDERLAND GARDEN OF LOVE AND FIRE
SHARD (2026), Renske Vrolijk
Polderland Garden of Love and Fire van Daniel Liebeskind. Het meest in het oog springende onderdeel van het kunstwerk in Almere zijn de verticale aluminium wanden die samen een labyrint vormen. Hierbinnen kun je soms onverwachts doorlopen, dan weer loopt de weg dood. een werk
De compositie Shard van Renske Vrolijk vormt een muzikale weerspiegeling van Daniel Libeskinds landschapskunstwerk. In een architecturale klankwereld botst de strenge geometrie van de polder op de schurende chromatiek van renaissancecomponist Carlo Gesualdo. De kern van deze botsing is het oud-Hollandse lied Liefste gy zijt ongestadig. De melodie gaat door de ‘blender van het deconstructivisme’: ontdaan van alle sentimentaliteit en gedwongen in een mechanisch, ritmisch raster. De muziek ondergaat een proces van erosie waarbij het thema verbrokkelt tot er slechts scherpe klankscherven overblijven, verspreid als puin in het landschap. Het stuk eindigt in een theatrale leegte waarin de slagwerker speelt zonder geluid te maken – een directe verwijzing naar Libeskinds filosofie van de ‘afwezigheid’.
Werelpremière 29 august 2026, Polderland Garden of Love and Fire - Almere/ Buitengewone Land Art Music.
'Shard' is geschreven voor en in opdracht van Ensemble Black Pencil en mede mogelijk gemaakt door het Fonds Podiumkunsten.
Foto Polderrland Garden of Love and Fire: Kelly Jochems
Foto Renske Vrolijk: Simon Van Boxtel
SEA LEVEL
SEA LEVEL (2022), Aart Strootman
De bekende luchtfoto van Richard Serra’s Sea Level brengt het kunstwerk prachtig in beeld, maar eigenlijk ervaar je de omvang en de betekenis pas ècht als je om het werk heen loopt. In de afdaling ontneemt het massieve beton je langzaam maar zeker het zicht, alsof je het water inloopt. Als je vervolgens weer omhoog loopt ben je je plots zeer bewust van de verlaagde waterspiegel. "Deze ervaring heb ik ook in mijn compositie willen vangen. De luisteraar maakt met de oren een wandeling om het werk: een spiegelcanon die zo rigide is als een betonnen muur."
Werelpremière 18 oktober 2023, Amstelkerk - Amsterdam / Sit Fast Concerten. 'Sea Level' is geschreven voor Ensemble Black Pencil in opdracht van Provincie Flevoland.
PIER+HORIZON
Pier and Horizon (2026), Aart Strootman
Inspired by Paul de Kort's Pier+Horizon (2016), this composition reflects on the interplay between human intervention and the Dutch landscape. A constructed line cuts through the open space, guiding the eye toward a horizon where land, water, and sky seem to merge. Rather than depicting the artwork directly, the piece explores ideas of direction and distance. It follows the tension between the geometry imposed upon the landscape and the vastness that surrounds it, culminating in a horizon where these elements dissolve into a single, rich image.
'Pier+Horizon ' is geschreven voor en in opdracht van Ensemble Black Pencil en mede mogelijk gemaakt door het Fonds Podiumkunsten.
Foto's Sea Level en Pier+Horizon: Jordi Huisman, Paul de Kort
AARDZEE
AARDZEE (2022), Meriç Artaç
"In mijn compositie reflecteer ik op mijn eerste wandeling in Aardzee (1982).
De locatie heeft nauwelijks rechte lijnen. Na de smalle ingang bij de brug, bij het naar rechts draaien wordt de ruimte ineens heel open, waar voor de eerste keer golvende aarde wordt gezien en waar je door de zeebergen kunt wandelen. Dan een groter, ruimtelijk gebied waar het voelde alsof de hele reis vanaf het begin was gepland. Nooit stoppende lijnen, de hele ruimte ondersteboven. Die hele ervaring gaf me een ongewone zoektocht naar contrast, de dialoog tussen opwaartse kracht van golven van de aarde en geaard, stil water dat lang geleden zijn wijsheid vond."
Werelpremière 18 oktober 2023, Amstelkerk - Amsterdam / Sit Fast Concerten. 'Aardzee' is geschreven voor Ensemble Black Pencil in opdracht van Provincie Flevoland.
Foto Aardzee: Jordi Huisman
Foto Meriç Artaç: Merlijn Doomernik
EXPOSURE
EXPOSURE (2025), Anthony Fiumara
Exposure (2010) "Toen ik voor het eerst Antony Gormleys Exposure zag, werd ik niet getroffen door de stilte, maar door alles wat eromheen bewoog. Het beeld - een massieve figuur gehurkt aan de rand van het Markermeer - lijkt misschien bevroren in de tijd, maar het is voortdurend in dialoog met zijn omgeving. Het veranderende licht, de rollende wolken, het rusteloze water en de veranderende seizoenen transformeren allemaal de ervaring van Exposure. Het is nooit twee keer hetzelfde beeld.
Dit idee van verandering - van tijd als een kracht die vormt en opnieuw vormgeeft - werd de basis van mijn compositie. Ik wilde muziek schrijven die deze beweging, deze flux, vastlegde. Tijdens het componeren bleef ik denken aan het gedicht Tijd van M. Vasalis. Haar woorden beschrijven tijd als iets dat voorwaarts raast en ons toch zachtjes in zich draagt. Ze schrijft over bomen die uit de aarde barsten en zeeën die aanzwellen en zich terugtrekken, beelden die diep verbonden voelden met de omgeving die Exposure omringt.
In mijn muziek probeerde ik deze dualiteit weer te geven: het onstuitbare momentum van de tijd en de rustige momenten van reflectie. Het ensemble wordt zelf een soort landschap - altijd in beweging, altijd levend. Het gaat over stilte te midden van beweging, over hoe zelfs wat permanent lijkt voortdurend opnieuw wordt gemaakt door de wereld eromheen."
Werelpremière 2 april 2025, Amstelkerk - Amsterdam / Sit Fast Concerten. 'Exposure' is geschreven voor en in opdracht van Ensemble Black Pencil en mede mogelijk gemaakt door het Fonds Podiumkunsten.
Live bij Exposure op 29 augustus 2026 / Buitengewone Land Art Music.
Foto Exposure: Bram Schilling
Foto Anthony Fiumara:Anna Perger
HYPER NATURE (2026), Anthony Fiumara
"Wat is natuur nog in dit land?", vroeg de dichter J.C. Bloem zich in de vorige eeuw al af. De muziek van HYPER___NATURE sluit nauw aan bij de lichtinstallatie van Jaap van den Elzen. Het is een levend hyperplanetarium geworden, waarin de instrumenten in verschillende banen en snelheden als planeten rond de oplichtende sterren scheren.
Fiumara zegt over zijn werk: "Muziek en licht ademen met elkaar mee en transformeren de omgeving in een sacrale, maar onmiskenbaar hedendaagse ervaring. Hyper_nature is geen terugblik op een verloren paradijs, maar een lofzang op onze hypernatuur: een door mensenhand gevormde wereld, kunstmatig en toch betoverend echt."
Werelpremière 17 oktober 2026, Almere / ALLUMINOUS lichtkunstfestival.
HYPER NATURE is mogelijk gemaakt in opdracht van ALLUMINOUS lichtkunstfestival, in samenwerking met Black Pencil. En ondersteund door Gemeente Almere, Provincie Flevoland, Fonds Podiumkunsten.
DELTAWERK//
TIJ (2025), Celia Swart
“TIJ” is geïnspireerd op Deltawerk// en reflecteert op het Nederlandse landschap, dat gedeeltelijk onder zeeniveau ligt, met name de kustlijn. “Omdat ik ben opgegroeid in Zeeland, kwam ik vaak aan zee. Mijn ouders maakten mij altijd bewust van de immense kracht van het water — de sterke stromingen en verborgen krachten ervan.”
Het werk begint met het besef dat we onder zeeniveau leven en dat water een voortdurende dreiging vormt. Naarmate dit bewustzijn zich ontvouwt, klinkt het geluid van heipalen die de zeebodem in worden gedreven — het fundament van de Deltawerken. Maar terwijl we proberen onze verdediging te versterken, wordt het water sterker, bijna alsof het op onze deur klopt. Hoe meer we deze palen de aarde in drijven, hoe aandringender het water wordt.
“Ik wil de toekomst van het kunstwerk weerspiegelen — na verloop van tijd zal het naar verwachting worden overgenomen door micro-organismen en uitgroeien tot een levende, evoluerende structuur vol groen en levendige kleuren.
Celia Swart
Werelpremière 2 april 2025, Amstelkerk - Amsterdam / Sit Fast Concerten. 'TIJ' is geschreven voor en in opdracht van Ensemble Black
Live bij Deltawerk// op 30 augustus 2026 / Buitengewone Land Art Music. Pencil en mede mogelijk gemaakt door het Fonds Podiumkunsten.
PULSE (2022) , Enric Monfort
PULSE is een boeiende licht- en geluidsinstallatie die de fascinerende wisselwerking tussen licht- en geluidspulsen onderzoekt. Gecreëerd door lichtkunstenaar Jurjen Alkema en geluidskunstenaar/componist Enric Monfort voor BLACK PENCIL, neemt deze meeslepende ervaring je mee op een reis door een wereld van gesynchroniseerde ritmes, waarin visuele en auditieve elementen harmonieus samensmelten tot een voortdurend veranderend tapijt van patronen en kleuren in de ruimte.
PULSE is het ritmische hart van zowel geluid als licht. In geluid manifesteert het zich als drukgolven die door de lucht trillen en melodieën creëren die resoneren met onze emoties. In het rijk van het licht verschijnt de puls als flikkerende fotonen die het canvas van onze visuele wereld beschilderen met levendige kleuren en dynamische patronen. Deze twee pulsen – geluid en licht – weven samen een symfonie van zintuiglijke ervaringen die door onze waarneming danst en ons verbindt met de voortdurend veranderende ritmes van het universum.
Werelpremière 06 novmeber 2023, Almere / ALLUMINOUS lichtkunstfestival.
PULSE is mogelijk gemaakt in opdracht van ALLUMINOUS lichtkunstfestival, in samenwerking met Black Pencil. En ondersteund door Gemeente Almere, Provincie Flevoland, Fonds Podiumkunsten.
Foto Pulse: LNDWstudio
Riff, PD#18245
RIFF (2026), Peter Vigh
"Toen ik het werk Riff van de hand van Bob Gramsma betrad, werd ik geraakt door het exotische blok dat uit de klei getrokken lijkt en in het landschap staat alsof het er altijd heeft gehoord. Je wordt meegenomen in het aardse landschap vol leven dat zich onderaan bevindt: rauw, aards. De trappen naar boven leiden je vervolgens naar het gepolijste beton. Superstrak gaat het een verbinding met de hemel aan en doet het bovenop denken aan het uitgestrekte polderlandschap van Flevoland. Het geheel is meer dan de som der delen; het is een optelsom die je meeneemt naar iets on-Nederlands, een Riff ergens in Griekenland of Turkije?
Deze elementen heb ik als uitgangspunt genomen voor de muzikale elementen. Het aardse vertaalde ik naar een onregelmatige, volksdansachtige passage, mede geïnspireerd door de onregelmatige vormen van Riff. Die ontwikkelt zich en klimt langzaam omhoog naar iets dat verstild en uitgestrekt is: een geheel dat mag doen denken aan iets on-Nederlands, maar tegelijkertijd geworteld is in Nederlandse bodem."
Werelpremière 30 august 2026, Riff, PD#18245 - Biddinghuizen / Buitengewone Land Art Music.
'Riff' is geschreven voor en in opdracht van Ensemble Black Pencil en mede mogelijk gemaakt door het Fonds Podiumkunsten.
Foto Riff, PD#18245: Andreas Galmarini
Foto Peter Vigh: Sarah Wijzenbeek
Engelen/Angels
Engelen/Angels (2026), Mayke Nas
In de jaren 1990 kon je op de dijk tussen Enkhuizen en Lelystad je autoradio afstemmen op Fm 98,0 MHz, op ‘de Engelenzender’. Die was van 1994 tot 2000 in de lucht als radiozender en werd in 2019 nieuw leven ingeblazen. Moniek Toebosch ontwierp het werk, dat officieel Engelen/Angels heet, in 1992 als onderdeel van een abri-project van de Van der Leeuw Stichting. De stichting vroeg zeven kunstenaars om eigentijdse schuilplaatsen te maken; Toebosch zag de auto bij uitstek als toevluchtsoord waarin mensen zich konden afzonderen op weg van huis naar werk en terug.
De voorruit biedt zicht op 26 km asfalt van de Houtribdijk; aan weerszijden van de auto spreiden de waterspiegels van het Markermeer en het IJsselmeer zich uit. En bovenal is er die lege grijze lucht die je omhelst. Meerstemmig gezang stijgt op uit de autoradio, af en toe klinken de woorden hoop en liefde in verschillende talen. Op de openbare weg, in de privéruimte van je auto, zingen de engelen.
Compositie verwacht: september 2026.
Foto Engelen/Angels: Jordi Huisman
Foto Mayke Nas: Gemma van der Heyden
